KLM als voorbode van wat komen gaat

KLM als symptoom, niet als incident

De KLM kreeg de afgelopen week te maken met grote problemen. Door hevige sneeuwval werden veel vluchten geannuleerd of vertraagd. Dat soort overmachtssituaties zijn op zichzelf niet nieuw voor een luchtvaartmaatschappij. Wat deze situatie echter bijzonder maakte, was niet zozeer het weer, maar de manier waarop de organisatie ermee omging. Met name de communicatie richting klanten was slecht: onduidelijk, laat en vaak tegenstrijdig. Reizigers bleven in onzekerheid achter, zonder heldere informatie over wat ze konden verwachten. Ik liep zelf dinsdag langs de enorme rijen tussen terminal 2  en 3 en zag misschien wel 500 mensen in een rij staan waar amper beweging in zat.

Wat hier gebeurde, moet niet worden gezien als een op zichzelf staand incident of als een eenmalige misser. Het is representatief voor een veel groter probleem dat zich de komende twee à drie jaar op veel grotere schaal zal manifesteren. Niet alleen bij bedrijven, maar bij een groot aantal instituties: in het bedrijfsleven, in de politiek en in de maatschappij als geheel. Het gaat om organisaties die zijn ingericht voor een wereld die amper nog bestaat, en die moeite hebben om adequaat te reageren op snelle, onvoorspelbare veranderingen. En het zak niet komen door sneeuw of gebeurtenissen, die niet van te voren voorzien waren.

Net zoals KLM niet was voorbereid op een combinatie van bijzondere omstandigheden en een hoge mate van complexiteit, zo zijn veel instituties niet voorbereid op de ontwikkelingen die momenteel gaande zijn. De vraag is niet of dit vaker zal gebeuren, maar hoe vaak – en hoe ontwrichtend de gevolgen zullen zijn.

Technologische revoluties->maatschappelijke ontwrichting

Wat vwwl mensen niet beseffen, is dat grote maatschappelijke omwentelingen vrijwel altijd worden voorafgegaan door technologische doorbraken. De enorme veranderingen in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw zijn uiteindelijk terug te voeren op één uitvinding in de achttiende eeuw: de stoommachine. Daarmee werd de mensheid onafhankelijk van spierkracht van mens en dier. Dat leidde tot industrialisatie, urbanisatie en nieuwe economische structuren.

Die technologische vooruitgang veranderde de positie van mensen, bedrijven en organisaties ingrijpend, terwijl de maatschappelijke en politieke structuren daar totaal niet op waren ingericht. Het gevolg was sociale onrust, grote ongelijkheid en langdurige spanningen. Belangrijk daarbij is dat de snelheid van technologische verandering sindsdien alleen maar is toegenomen.

Wie terugdenkt aan twintig jaar geleden, ziet hoe ingrijpend die versnelling is geweest. De smartphone bestond nog niet. Online handel stelde nauwelijks iets voor. Bedrijven die toen dominant waren, zijn inmiddels gemarginaliseerd of verdwenen. Tegelijkertijd zijn bedrijven die toen nog klein waren nu wereldspelers. Dat heeft al geleid tot forse verschuivingen in machtsverhoudingen, zowel economisch als maatschappelijk.

En toch geldt: wat we tot nu toe hebben gezien, is nog maar een voorproefje.

Politiek en instituties kunnen niet meebewegen

Wanneer we deze ontwikkelingen spiegelen aan de politiek, valt vooral op hoe slecht onze bestuurlijke systemen zijn toegerust op snelle verandering. Of het nu Den Haag is of Brussel: alles ligt vast in wetten, regels en procedures op gemeentelijk, provinciaal, nationaal en Europees niveau. Verandering is traag, complex en vaak het resultaat van langdurige onderhandelingen.

In Nederland hebben we de afgelopen vijf jaar bijna de helft van de tijd een demissionair kabinet gehad. Een groot deel van de politieke energie ging op aan verkiezingen, formaties en onderhandelingen, terwijl regeringen vervolgens nauwelijks de tijd kregen om daadwerkelijk beleid te voeren. In zo’n context is het illusoir te denken dat er snel en daadkrachtig kan worden ingespeeld op fundamentele veranderingen. In de verkiezingsprogramma’s las je er amper wat over terug en ook bij de formatie zal het hooguit een ondergeschikte rol spelen.

Daar komt bij dat vrijwel iedereen tegenwoordig beschikt over een smartphone en toegang heeft tot een overvloed aan informatiebronnen. Dat heeft geleid tot polarisatie en versplintering: mensen leven steeds meer in hun eigen informatiebubbels en beschouwen afwijkende perspectieven als onwaar of irrelevant. Dat maakt het vormen van stabiele meerderheden en coherent beleid alleen maar lastiger.

De politieke realiteit wordt echter vaak nog benaderd alsof het “business as usual” is. Verkiezingsprogramma’s en formatiegesprekken gaan zelden in op de structurele impact van deze ontwikkelingen op bestuurbaarheid, werkgelegenheid en maatschappelijke stabiliteit. Dat is meer dan zorgwekkend.

AI als versneller van instabiliteit

Wat de huidige situatie fundamenteel anders maakt dan eerdere technologische golven, is de snelheid en schaal waarmee nieuwe technologieën zich verspreiden. Kunstmatige intelligentie ontwikkelt zich niet alleen snel; de impact ervan zal ook aanzienlijk groter zijn dan die van internet, smartphones of sociale media. AI zal de manier waarop we werken, organiseren en beslissen diepgaand veranderen. Bestaande banen zullen verdwijnen, organisaties zullen onder druk komen te staan en bestaande verdienmodellen zullen instorten. Tegelijkertijd zullen er nieuwe kansen ontstaan, maar die zullen ongelijk verdeeld zijn.

Het destabiliserende effect hiervan mag niet worden onderschat. In tegenstelling tot eerdere technologieën kan AI vrijwel direct wereldwijd worden uitgerold. Wat vandaag wordt ontwikkeld, kan morgen al op grote schaal worden toegepast. Wie de recente CES in Las Vegas volgt, ziet hoe AI uit zijn digitale context breekt en wordt geïntegreerd in fysieke processen en producten. Dat markeert een nieuwe fase.

Het probleem is dat onze instituties hier niet op zijn voorbereid. Zelfs als beleidsmakers zouden begrijpen wat er op hen afkomt, zitten zij gevangen in een systeem dat snelle aanpassing vrijwel onmogelijk maakt. Dat maakt de situatie vergelijkbaar met een schip dat op volle snelheid vaart terwijl de ijsbergen al zichtbaar zijn en de kaptein de andere kant op kijkt.

Ik zou graag positiever willen eindigen, maar de urgentie vraagt om realisme. Als instituties tekortschieten, rest er nog maar één niveau waarop actie mogelijk is: dat van individuen. Mensen, organisaties en bedrijven zullen zelf verantwoordelijkheid moeten nemen door zich actief te verdiepen in nieuwe technologieën, ermee te experimenteren en kennis te delen. Niet omdat dat comfortabel is, maar omdat niets doen geen optie meer is.

De problemen bij KLM zijn daarom geen incident. Ze zijn een voorbode van een periode van toenemende instabiliteit waarin bestaande structuren steeds vaker zullen falen. Wie dat nu nog niet ziet, zal het binnenkort onvermijdelijk ervaren.

Juist daarom probeer ik via het AI-gedeelte van deze site inzicht te geven in de ontwikkelingen die ik zelf volg en onderzoek. Bijzondere of veelzeggende AI-toepassingen en analyses die ik tegenkom, deel ik daar met bronverwijzingen. Daarnaast organiseer ik de komende weken vijf webinars, zowel voor beginners als voor gevorderden, om te laten zien wat er nu al mogelijk is en om mensen beter toegerust de komende veranderingen tegemoet te laten gaan.

N.B. Dit artikel heb ik als volgt gemaakt:  Ik heb eerst mijn gedachten sprekend geformuleerd volgens de gewenste lijn van het artikel. Die uitgesproken tekst werd letterlijk direct uitgetypt en in ChatGPT ingevoerd. Die heeft er vervolgens dit artikel van gemaakt.

De illustratie heb ik gemaakt met Nano Banana Pro (van Google). 

In totaal duurde het hele proces van het uitspreken van de eerste woorden, tot dit finale artikel, inclusief illustratie, ongeveer één uur.