Op basis van het onderzoek van Peil.nl is goed te zien in welke mate het Nederlandse electoraat is verrechts, Als de keuzes voor de partijen worden bekeken, is goed te zien dat die verrechtsing vooral bij de relatief nieuwe rechtse partijen is terechtgekomen.
Lees volledig artikel: De verrechtsing van Nederland 2010-2026
De links-rechts schaal
Eén van de vragen die via Peil.nl al heel lang wordt gesteld, is waar men zichzelf plaatst op de links-rechts schaal.
Door de resultaten uit 2010 te vergelijken met die van de afgelopen week is een boeiend beeld te geven van de verrechtsing van Nederland in die periode en de daarmee samenhangde partij keuze.
Allereerst de verdeling over de as van heden vergeleken met 16 jaar geleden.
Deze grafiek laat duidelijk zien hoe het Nederlandse electoraat naar rechts verschoven is. Plaatste in 2010 nog 39% zich links en 44% rechts, dat is inmiddels resp. 26% en 54%.
Naar politieke voorkeur
Interessant is het vervolgens om de ontwikkeling te bekijken van de politieke voorkeur in relatie tot die links-rechts as.
We richten ons eerst op de linkse partijen en kijken hoe het stemgedrag is afgezet naar die links-rechts as.
Dit zijn de linkse partijen (in 2010 waren PvdA en GroenLinks nog apart, maar die zijn opgeteld)
Bij de kiezers die zichzelf plaatsten onder links of uiterst links koos in 2010 en ook nu rond tweederde deel PRO. Men stemde amper D66 en de rest stemde op de overige linkse partijen (met name in 2010 SP).
Bij de kiezers die zichzelf gematigd links plaatsen koos in 2010 nog 61% PvdA of Groen Links. Dat is nu nog maar 44%. Hier zien we t.o.v. 2010 wel dat D66 fors hoger scoort (28% ipv 13%) en ook zien we dat bij de groep RestLinks.
Dat PRO in 2026 nog maar 17% haalde en niet de 28% van 2010 komt enerzijds door de concurrentie met D66 bij gematigd links, maar nog meer doordat de groep linkse kiezers van in omvang 39% naar 26% is gedaald.
Aan de rechterkant zijn er een aantal bijzondere verschuivingen tussen 2010 en 2026.
Terwijl de groep rechtse kiezers fors groter is geworden, is dat niet terug te zien in de scores van CDA of VVD. Die partijen zijn allebei ongeveer gehalveerd t.o.v. 2010.
Het CDA heeft in het midden relatief meer kiezers vastgehouden dan bij de kiezers rechts van het midden.
De VVD is vrijwel alle kiezers kwijtgeraakt die zichzelf in het midden plaatsen. Maar bij kiezers die zichzelf gematigd rechts noemen, is die partij gehalveerd en bij de kiezers rechts ervan scoorde de VVD bijna 50% in 2010. Dat is nu nog maar 14%.
De PVV scoorde in 2026 met 12% net zo hoog als in 2010. Maar bij de groep die zichzelf rechts plaatst of uiterst rechts is heel goed te zien dat de PVV, net zoals de VVD, daar meer concurrentie ervaart van partijen die er in 2010 nog niet waren.
Want de categorie ‘RestRechts’ scoorde in 2010 nog maar 2% en staat nu op 23% (dat zijn met name JA21, FVD en BBB).
Die groep RestRechts krijgt in 2026 50% van de kiezers achter zich die zichzelf rechts plaatsen of uiterst rechts. Meer dan PVV, VVD en CDA bij elkaar.
Als we beseffen dat die groep in omvang van 19% in 2010 naar 28% is gestegen nu, dan lijkt het er bijna op alsof die sterke toename in de omvang vrijwel samenhangt met de sterke opkomst van JA21, FVD en BBB.
Concluderend
Samenhangend met de fors kleinere omvang van de groep linkse kiezers is te zien dat PRO het beduidend slechter doet dan PvdA+GroenLinks in 2010 scoorden. Daarbij heeft die partij forse concurrentie van D66 bij de gematigd linkse kiezers.
Rechts is in omvang fors gestegen en die groei is volledig (en meer) terechtgekomen bij de nieuwe rechtse partijen (JA21, FVD en BBB). Noch het CDA, noch de VVD profiteerden daarvan.
Duidelijk is ook te zien dat de PVV bij de groep die zichzelf als rechts of uiterst rechts beschouwt, sterke concurrentie heeft van die nieuwere rechtse partijen.
Bij het beoordelen van de electorale potentie van de partijen is het heel belangrijk de omvang van die groepen rechts en links in de beschouwing mee te nemen en te beseffen dat de winst of verlies van partijen zich vrijwel exclusief richt binnen de vleugels van de rechts-links as.
