Drie blokken over stikstof en een gedeelde twijfel

De brief van minister Van Essen over de samenhangende aanpak van landbouw, natuur en stikstof was aanleiding om Nederland te vragen wat het van dat pakket vindt. Ruim 7.000 Nederlanders van 18 jaar en ouder deden mee, een representatieve steekproef. De antwoorden zijn afgezet tegen de partij waarop men nu zou stemmen.

Dat de meningen over stikstof verdeeld zijn, is geen nieuws. Wat in deze cijfers opvalt, is dat de partijen niet geleidelijk in elkaar overlopen maar in drie scherp gescheiden blokken uiteenvallen. Op vrijwel elke vraag staan de kiezers van D66 en PRO tegenover die van BBB, PVV, FvD en JA21, met CDA en VVD ertussenin. Waar de partijen binnen zo’n blok dicht bij elkaar liggen, staat hieronder één balk voor het hele blok. Maar op één punt — de laatste vraag — vinden de blokken elkaar.

Is er een stikstofprobleem?

Nederland is hier vrijwel exact in tweeën gedeeld: 37% noemt het een groot probleem, 38% ziet helemaal geen probleem. Zo’n symmetrische verdeling zie je zelden. Het landelijke cijfer verhult wat eronder zit: bij D66 en PRO samen vindt 81% het een groot probleem, bij FvD zegt 95% dat het probleem niet bestaat. CDA en VVD zijn de enige groepen waar het middenantwoord — wel een probleem, maar zeer lokaal — de grootste categorie is.

■ Ja, groot   ■ Ja, lokaal   ■ Nee   ■ Weet niet

Vindt u dat er in Nederland een stikstofprobleem is?

Het oordeel over het pakket

Over het pakket zelf houden de kampen elkaar in evenwicht: 35% vindt het een (zeer) goed pakket, 33% een (zeer) slecht. Opvallend is de laatste categorie. Bijna één op de vijf Nederlanders zegt er onvoldoende van te weten om te oordelen, en dat aandeel is in alle drie de blokken ongeveer even groot. De felheid van het debat zegt dus weinig over hoe bekend de inhoud is.

■ (Zeer) goed   ■ Neutraal   ■ (Zeer) slecht   ■ Weet te weinig

Wat vindt u van dit pakket?

Gaan de maatregelen te ver?

Gevraagd naar de zwaarte van de maatregelen kiest de grootste groep (34%) voor ‘ongeveer goed’. Belangrijker is de donkerrode categorie: 17% wijst de aanpak af ongeacht de zwaarte van de maatregelen. Dat is geen oordeel over dósering maar over richting, en bij FvD (49%) en PVV (38%) is het de dominante houding. Met die kiezers valt over het pakket dus niet te onderhandelen.

Binnen het voorstandersblok loopt het uiteen: 39% van de PRO-kiezers vindt de maatregelen niet ver genoeg gaan, tegen 22% bij D66. De steun van links is er wel, maar met de hakken in het zand aan de andere kant.

■ Te ver   ■ Ongeveer goed   ■ Niet ver genoeg   ■ Tegen, ongeacht   ■ Weet niet

Hoe beoordeelt u deze aanpak?

Waar moet de prioriteit liggen?

Als niet alle doelen tegelijk gehaald kunnen worden, kiest Nederland als eerste voor woningbouw (25%), vóór toekomstperspectief voor boeren (20%) en natuurherstel (16%). Woningbouw is de hoogste prioriteit bij D66, CDA, VVD én JA21 — een combinatie die je op geen enkele andere vraag tegenkomt. Bij PVV, BBB en FvD staan de boeren bovenaan; PRO is de enige partij waar natuurherstel wint.

■ Woningbouw   ■ Boeren   ■ Natuur   ■ Economie   ■ Alle even zwaar   ■ Weet niet

Wat moet de hoogste prioriteit krijgen als niet alle doelen tegelijk kunnen?

Overleggen of doorzetten?

Hier draait de verhouding om. Een meerderheid van 55% wil dat de minister probeert tot een overeenkomst met de boerenorganisaties te komen; 32% wil dat hij zijn plannen doorzet. Maar het zijn juist de tegenstanders van het pakket die het hardst om overleg vragen (BBB 86%), terwijl de voorstanders willen doorpakken. Ook de middengroep kiest met 59% voor overleg. De minister heeft dus een meerderheid tegen zich als hij de brief ongewijzigd laat staan — inclusief een deel van zijn eigen achterban.

■ Overeenkomst zoeken   ■ Doorzetten   ■ Geen voorkeur

Moet de minister tot een overeenkomst proberen te komen of zijn plannen doorzetten?

En dan de vraag waar bijna iedereen het over eens is

Gelooft Nederland dat dit pakket vóór 2035 de natuur voldoende herstelt én de vergunningverlening weer op gang brengt? Een kwart zegt ja, 62% zegt nee. En hier houden de blokken op te bestaan. Ook 57% van de VVD-kiezers en 54% van de PRO-kiezers verwacht dat het niet gaat lukken — mensen die het pakket in meerderheid steunen. Alleen bij D66 overheerst het vertrouwen, met 63% ja.

■ Ja   ■ Nee   ■ Weet niet

Denkt u dat dit pakket erin zal slagen?

Tot slot

Het pakket-Van Essen verdeelt Nederland langs de lijnen die we bij stikstof gewend zijn: drie blokken die elkaar op vrijwel elke vraag uitsluiten. Maar de verdeeldheid is niet het lastigste dat uit deze cijfers naar voren komt. Dat is de laatste grafiek. Het geloof dát het gaat werken ontbreekt, ook bij een groot deel van de mensen die het pakket steunen en die vinden dat de minister moet doorzetten. Ze willen dat hij doorgaat, en verwachten tegelijk dat het niet genoeg zal zijn.

Onderzoek uitgevoerd door Peil.nl op 29 augustus 2026 onder ruim 7.000 Nederlanders van 18 jaar en ouder, representatief naar de bevolking. Percentages zijn afgerond op hele getallen. Waar de partijen binnen een blok op alle antwoorden minder dan 10 procentpunt van elkaar verschillen, is één balk voor het blok getoond, gewogen naar het zetelaantal van de partijen. Segmenten kleiner dan 8% zijn te smal voor een cijfer en blijven leeg.