Engeland als nieuw bewijs dat het westerse democratische bestel instort

Het einde van een systeem

Al langere tijd wijs ik erop dat ons westerse democratische bestel steeds minder past bij de samenleving van de 21e eeuw. Dat is geen incident, maar een structureel probleem.

Helaas wordt dit door veel politieke machthebbers en media nog altijd onvoldoende onderkend. Men blijft doen alsof het vooral gaat om tijdelijke schommelingen, ongelukkige campagnes of ontevreden kiezers die vanzelf wel weer terugkeren naar de oude partijen. Maar de werkelijkheid is veel ingrijpender.

Verkiezingsuitslagen laten in steeds meer landen een sterke fragmentatie zien. De middenpartijen verliezen aanhang. De traditionele volkspartijen slagen er steeds minder in brede groepen kiezers aan zich te binden. En het vormen van stabiele regeringen, gedragen door een substantieel deel van de samenleving, wordt steeds moeilijker. Dat proces zien we niet alleen in Nederland. Het speelt in vrijwel de hele westerse wereld.

Toch gaat men vaak door alsof het nog steeds business as usual is. Alsof het bestaande systeem wel weer zal herstellen. Alsof de oude politieke verhoudingen slechts tijdelijk verstoord zijn. Maar de verkiezingsuitslagen laten iets anders zien: het fundament zelf is aan het verschuiven.

De uitslag in Engeland

Wie nog steeds niet ziet hoe ingrijpend dit proces is, zou de uitslag van de recente gemeenteraadsverkiezingen in Engeland als een finale wake-upcall moeten beschouwen.

Engeland was lange tijd het klassieke voorbeeld van politieke stabiliteit. Mede door het districtenstelsel — waarbij de kandidaat met de meeste stemmen in een district wint — kwam de macht doorgaans terecht bij één van de twee grote partijen: Labour of de Conservatives. De ene keer won Labour, de andere keer de Conservatives. Maar het systeem zelf bleef overeind.

Juist daarom is de uitslag van donderdag zo veelzeggend. Die kan historisch worden genoemd. Niet alleen vanwege de verschuivingen tussen partijen, maar vooral omdat zij laat zien dat ook in Engeland het oude tweepartijenstelsel zijn vanzelfsprekendheid verliest. De uitslag betreft slechts ongeveer 30% van de gemeenten.

• Labour halveert naar een niveau van ongeveer 17%.
• Conservatives dalen van 24% naar 17%.
• Reform stijgt heel fors naar 26%.
• Green stijgt naar ongeveer 10%, maar dat zou wat hoger zijn als de verkiezingen in de hele UK hadden plaatgevonden.
• Liberaal Democraten stijgt naar ongeveer 15%.

Daarbij moet men beseffen dat Labour bij de landelijke verkiezingen van 2024 met slechts 34% van de stemmen, door het winner-takes-all-principe, maar liefst 403 van de 650 zetels behaalde.

Dat laat meteen zien hoe groot de spanning is tussen stemmenaandeel en machtsvorming. Een partij kan met ongeveer een derde van de stemmen in Enegeland een overweldigende parlementaire meerderheid krijgen. Maar als die steun daarna snel afbrokkelt, komt de legitimiteit van zo’n meerderheid snel onder druk te staan, zoals nu het geval is

In 2017 haalden Labour en de Conservatives samen nog ongeveer 65% van de stemmen. Nu zouden zij samen uitkomen op slechts 34%. Dat is een politieke aardverschuiving.

De stemmen verdwijnen vooral naar de flanken: Reform aan de ene kant, Green aan de andere kant. Daarmee zien we in Engeland hetzelfde patroon dat we ook in Nederland en in andere westerse landen herkennen: de oude brede middenpartijen verliezen hun functie. Wel lijkt het erop dat rechts er meer van profiteert dan links.

Waarom dit zo problematisch is

De vraag is niet alleen wie er wint of verliest. De veel belangrijkere vraag is: kan het politieke systeem onder deze omstandigheden nog stabiel functioneren?

Stel dat deze uitslag zich bij de volgende landelijke parlementsverkiezingen zou voordoen. Dan ontstaat een zeer problematische situatie. Het zou best kunnen zijn dat geen enkele partij de meerderheid in het parlement krijgt.

Daar komt nog iets bij. Als Reform bijvoorbeeld een derde van de parlementszetels zou krijgen, is het goed denkbaar dat andere partijen samenwerking weigeren en Reform toch buiten de regering houden. Formeel kan dat binnen het systeem. Maar maatschappelijk vergroot dat het gevoel van uitsluiting bij een grote groep kiezers.

En precies daar zit het gevaar. Het probleem is niet alleen versnippering. Het probleem is dat steeds meer kiezers het gevoel krijgen dat het systeem niet meer namens hen functioneert.

Manchester als spiegel

Een goed beeld van deze electorale processen krijgen we als we kijken naar Greater Manchester, een stedelijk gebied met bijna drie miljoen inwoners. In een relatief compact gebied zien we daar vrijwel alle patronen terug die zich ook landelijk voordoen en die ook in andere landen te zien is.

De uitslag in dat gebied, vergeleken met die van twee jaar geleden, laat zien hoe verschillende groepen kiezers elk een andere uitweg zoeken uit het oude partijenstelsel.

Het gebied in het zuidoosten, onder meer rond Stockport, waar de Liberal Democrats het sterkst zijn, is vooral suburbaan van karakter. Daar wonen relatief veel eigenwoningbezitters en hoogopgeleide middenklassers. Het is geen radicaal protestgebied, maar wel een gebied waar de oude vanzelfsprekendheid van de Conservatives sterk is afgenomen.

In het donkergroene gebied, waar de Green Party sterk is, wonen vooral hoogopgeleide, jonge stedelijke professionals. Dat zijn kiezers die vroeger vaak vanzelfsprekend bij Labour terechtkwamen, maar die nu in toenemende mate kiezen voor een progressief alternatief buiten de traditionele machtspartijen.

De rode gebieden, waar Labour nog steeds de grootste is, bestaan vooral uit oudere stedelijke en industriële wijken. Daar is meer sociale huur, meer economische achterstand en een sterkere historische band met Labour. Maar ook daar is Labour niet meer onaantastbaar. Het zijn eerder de restanten van een oude electorale coalitie dan tekenen van hernieuwde kracht.

De lichtblauwe gebieden, waar Reform de grootste is, vormen weer een ander verhaal. Dat zijn vaker minder grootstedelijke randgebieden, met lagere inkomens, lagere opleidingsniveaus en een cultureel conservatievere bevolking. Daar manifesteert zich de onvrede van kiezers die zich niet meer herkennen in Labour, maar evenmin vertrouwen hebben in de Conservatives.

Zo ontstaat binnen één regio een scherp beeld van de nieuwe politieke werkelijkheid:

• Green trekt de progressieve stedelijke kiezer weg bij Labour.
• Liberal Democrats trekken de suburbane middenklasse weg bij de Conservatives.
• Reform trekt de ontevreden, vaak economisch kwetsbare en cultureel conservatievere kiezer weg uit het oude systeem.
• Labour houdt nog stand in de oude stedelijke/industriële bolwerken , maar ook daar brokkelt de vanzelfsprekendheid af.

Een onomkeerbaar proces

Wie naar Nederland en andere westerse landen kijkt, ziet dat dit geen tijdelijk verschijnsel is. Het is een structureel en vrijwel onomkeerbaar proces.

Natuurlijk kunnen kiezers die Labour of de Conservatives verlaten bij een volgende verkiezing weer naar een andere partij overstappen dan Reform, Green of de Liberal Democrats. Maar dat Labour of de Conservatives weer terugkeren naar hun oude positie, waarbij zij samen het overgrote deel van het electoraat vertegenwoordigen, lijkt uiterst onwaarschijnlijk.

Daarmee verdwijnt de basis onder het oude systeem. Het was gebouwd op brede volkspartijen, herkenbare machtswisselingen en regeringen die konden claimen namens een groot deel van de samenleving te spreken. Die basis bestaat niet meer.

In Nederland zien we iets vergelijkbaars. Inmiddels bevindt ongeveer 40% van de kiezers zich rechts van de VVD. Ook dat laat zien dat de traditionele middenpartijen niet langer het zwaartepunt van het politieke systeem vormen. De Engelse uitslag is daarom niet zomaar een lokale verkiezingsuitslag. Zij is een nieuw bewijs dat het westerse democratische bestel zoals wij dat decennialang hebben gekend, in snel tempo zijn draagvlak verliest.

Het gaat niet om één partij. Het gaat niet om één land. Het gaat om het einde van een politiek systeem dat lange tijd goed heeft gefunctioneerd, maar dat steeds minder aansluit bij de maatschappelijke werkelijkheid van nu.

Dat proces is ook goed te zien in Duitsland, zoals deze recente peiling laat zien:

In mijn andere artikel van dit weekend ga ik verder in op de ontwikkelingen in Nederland, en vooral op het punt dat de politieke en bestuurlijke elite nog steeds niet weet hoe zij op deze fundamentele verschuiving moet reageren en daarmee verder olie op het vuur gooit.